Cen anos dunha rede de mulleres, cultura e liberdade
En 2026 cúmprense cen anos da fundación do Lyceum Club Femenino de Madrid, unha das iniciativas máis significativas da historia do asociacionismo feminino e da cultura española do século XX. Fundado en Madrid en 1926, o Lyceum converteuse nun espazo de encontro para mulleres que reclamaban educación, autonomía, participación na vida pública e igualdade social e xurídica.
O proxecto naceu vinculado á Residencia de Señoritas, dirixida por María de Maeztu, que sería a primeira presidenta do Lyceum. A súa primeira sede estivo na Casa das Sete Chemineas, na actual praza do Rei, un edificio que hoxe alberga o Ministerio de Cultura. O club inspirábase nos lyceums femininos europeos e pretendía crear un espazo propio no que as mulleres puidesen formarse, relacionarse, crear e participar activamente na sociedade.
(Fotografía, El Diario de Madrid, 30/03/2025)
O Lyceum non foi simplemente un lugar de reunión. Foi unha auténtica rede cultural e social feminina. Organizouse en diferentes seccións —Literatura, Ciencias, Artes Plásticas e Industriais, Música, Acción Social, Internacional e Hispanoamericana— e nel celebráronse conferencias, cursos, exposicións, concertos, recitais, debates e presentacións de libros. Tamén promoveu iniciativas de carácter social, como a Casa dos Nenos e o Comité do Libro para o Cego.
Entre as súas socias atopábanse mulleres de ámbitos moi diversos: escritoras, artistas, científicas, profesionais liberais, mestras e mulleres vinculadas á política e á cultura. Entre elas estaban María de Maeztu, Victoria Kent, Clara Campoamor, Zenobia Camprubí, María de la O Lejárraga, Elena Fortún, Concha Méndez, Ernestina de Champourcín, María Teresa León, Carmen Baroja ou Maruja Mallo, entre moitas outras. O club chegou a reunir preto de 500 mulleres, conectadas por redes de amizade, colaboración profesional e intereses culturais compartidos.
Un dos aspectos máis interesantes do Lyceum foi precisamente a súa diversidade. Non existía unha única maneira de ser muller nin unha única posición ideolóxica. As súas integrantes procedían de xeracións e ámbitos diferentes e mantiveron tamén posicións diversas sobre cuestións sociais e políticas. Esa pluralidade converteu o club nun espazo de diálogo e intercambio de ideas.
O Lyceum tamén representa a vontade de facer visible a presenza das mulleres na vida intelectual e cultural. As súas integrantes non querían limitarse a ser espectadoras da modernización da sociedade española: querían participar nela, producir cultura, acceder á educación, desenvolver profesións e intervir nos debates públicos.
A Guerra Civil e a posterior ditadura interromperon aquela experiencia. A asociación acabou desaparecendo, e o seu espazo foi posteriormente ocupado pola Sección Feminina, cun modelo de muller radicalmente diferente. Porén, o Lyceum sobreviviu na memoria das súas socias, nas súas cartas, arquivos, libros e relacións de amizade, así como no exilio e nas traxectorias posteriores de moitas delas.
(Fotografía: Hemeroteca Municipal de Madrid)
Un centenario para recuperar a memoria
O centenario de 1926-2026 pretende recuperar precisamente esa memoria. O Ministerio de Cultura está desenvolvendo ao longo de 2026 un amplo programa de actividades —exposicións, conferencias, clubs de lectura, cine, música, publicacións e propostas educativas— destinado a dar a coñecer o legado das preto de 500 mulleres que formaron parte do Lyceum.
A exposición central do centenario, comisariada por Tània Balló e con asesoramento científico de Carmen de la Guardia, pode visitarse na Fundación Ortega-Marañón, na antiga Residencia de Señoritas, do 15 de setembro de 2026 ao 22 de xaneiro de 2027. A mostra reúne 184 obras, orixinais e reproducións procedentes de 37 institucións, arquivos, fundacións e coleccións familiares.
A recuperación do Lyceum é, polo tanto, algo máis que unha celebración histórica. É unha oportunidade para devolverlle nome, voz e visibilidade a mulleres que contribuíron decisivamente á transformación cultural e social da España do primeiro terzo do século XX.
Cen anos despois, a súa historia segue formulando preguntas plenamente actuais: quen pode acceder á cultura?, quen ocupa os espazos públicos?, como se constrúen as redes de apoio entre mulleres?, e que acontece cando varias xeracións deciden pensar, crear e actuar xuntas?
O legado do Lyceum pode resumirse nunha idea poderosa: un grupo de mulleres creando un espazo propio pode acabar transformándose nunha rede capaz de cambiar a sociedade.
1926-2026. Cen anos. Preto de 500 mulleres. Unha memoria que continúa.






